ಭಾರತದಲ್ಲಿ ನವರಾತ್ರಿ ಎಂದರೆ ಕೇವಲ ಒಂಬತ್ತು ದಿನಗಳ ಹಬ್ಬವಲ್ಲ. ಇದು ಭಕ್ತಿ, ಸಂಸ್ಕೃತಿ, ಸಂಗೀತ, ನೃತ್ಯ ಮತ್ತು ಕುಟುಂಬದ ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳ ಸಮ್ಮಿಲನ. ದೇಶದ ವಿವಿಧ ರಾಜ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ನವರಾತ್ರಿಯನ್ನು ವಿಭಿನ್ನ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಆಚರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಗುಜರಾತ್‌ನಲ್ಲಿ ಗರ್ಬಾ ಮತ್ತು ದಾಂಡಿಯಾ ನೃತ್ಯಗಳು ರಾತ್ರಿಯನ್ನು ರಂಗೇರಿಸಿದರೆ, ಪಶ್ಚಿಮ ಬಂಗಾಳದಲ್ಲಿ ದುರ್ಗಾ ಪೂಜೆ ಪ್ರಮುಖ ಆಕರ್ಷಣೆಯಾಗುತ್ತದೆ. ತಮಿಳುನಾಡಿನಲ್ಲಿ ಗೊಂಬೆಗಳ ಪ್ರದರ್ಶನ, ತೆಲಂಗಾಣದಲ್ಲಿ ಬತುಕಮ್ಮ ಹಬ್ಬ ಮತ್ತು ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ಮೈಸೂರು ದಸರಾ ವಿಶೇಷ ಸ್ಥಾನ ಪಡೆದಿವೆ.
ನವರಾತ್ರಿ ಎಂಬ ಪದಕ್ಕೆ ‘ಒಂಬತ್ತು ರಾತ್ರಿಗಳು’ ಎಂಬ ಅರ್ಥವಿದೆ. ಈ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ದುರ್ಗಾದೇವಿಯ ವಿವಿಧ ರೂಪಗಳನ್ನು ಪೂಜಿಸುವ ಸಂಪ್ರದಾಯವಿದೆ. ದುಷ್ಟಶಕ್ತಿಯ ವಿರುದ್ಧ ಒಳಿತಿನ ವಿಜಯವನ್ನು ಸಾರುವ ಈ ಹಬ್ಬಕ್ಕೆ ಭಾರತದ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಪ್ರದೇಶವೂ ತನ್ನದೇ ಆದ ಆಚರಣೆಗಳನ್ನು ಸೇರಿಸಿಕೊಂಡಿದೆ. ಹೀಗಾಗಿ ಹಬ್ಬದ ಮೂಲ ಭಾವನೆ ಒಂದೇ ಆಗಿದ್ದರೂ, ಆಚರಣೆಯ ರೂಪ, ಆಹಾರ ಪದ್ಧತಿ, ಉಡುಗೆ ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳಲ್ಲಿ ಸಾಕಷ್ಟು ವೈವಿಧ್ಯ ಕಾಣಬಹುದು.
ಗುಜರಾತ್‌ನಲ್ಲಿ ಗರ್ಬಾ, ದಾಂಡಿಯಾ ಸಂಭ್ರಮ
ಗುಜರಾತ್‌ನಲ್ಲಿ ನವರಾತ್ರಿ ಎಂದರೆ ಗರ್ಬಾ ಮತ್ತು ದಾಂಡಿಯಾ ನೃತ್ಯಗಳ ಸಂಭ್ರಮ. ಒಂಬತ್ತು ದಿನಗಳ ಕಾಲ ಜನರು ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಉಡುಪುಗಳನ್ನು ಧರಿಸಿ, ಸಂಗೀತದ ಲಯಕ್ಕೆ ತಕ್ಕಂತೆ ನೃತ್ಯ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ. ಅಹಮದಾಬಾದ್ ಮತ್ತು ವಡೋದರದಂತಹ ನಗರಗಳಲ್ಲಿ ದೊಡ್ಡ ಮಟ್ಟದ ಗರ್ಬಾ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳು ನಡೆಯುತ್ತವೆ.
ಗರ್ಬಾ ನೃತ್ಯವನ್ನು ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ದೀಪ ಅಥವಾ ಅಲಂಕರಿಸಿದ ಮಡಕೆಯ ಸುತ್ತ ವೃತ್ತಾಕಾರದಲ್ಲಿ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ಕೈಚಪ್ಪಾಳೆ, ಹೆಜ್ಜೆಗಳು ಮತ್ತು ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಸಂಗೀತ ಇದರ ಪ್ರಮುಖ ಭಾಗಗಳಾಗಿವೆ. ದಾಂಡಿಯಾದಲ್ಲಿ ಅಲಂಕೃತ ಕೋಲುಗಳನ್ನು ಬಳಸಿಕೊಂಡು ಜೋಡಿಯಾಗಿ ಅಥವಾ ಗುಂಪಿನಲ್ಲಿ ನೃತ್ಯ ಮಾಡಲಾಗುತ್ತದೆ.
ಈ ನೃತ್ಯಗಳು ಕೇವಲ ಮನರಂಜನೆಗೆ ಸೀಮಿತವಾಗಿಲ್ಲ. ಅವು ಧಾರ್ಮಿಕ ಭಕ್ತಿ ಮತ್ತು ಸಮುದಾಯದ ಒಗ್ಗಟ್ಟಿನ ಸಂಕೇತಗಳಾಗಿವೆ. ಕುಟುಂಬಗಳು ಮತ್ತು ಸ್ನೇಹಿತರು ಒಟ್ಟಾಗಿ ಸೇರಿ ಹಬ್ಬವನ್ನು ಆಚರಿಸುವುದರಿಂದ ನವರಾತ್ರಿ ಗುಜರಾತ್‌ನ ಪ್ರಮುಖ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಹಬ್ಬಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾಗಿದೆ.
ಪಶ್ಚಿಮ ಬಂಗಾಳದಲ್ಲಿ ದುರ್ಗಾ ಪೂಜೆಯ ವೈಭವ
ಪಶ್ಚಿಮ ಬಂಗಾಳದಲ್ಲಿ ನವರಾತ್ರಿ ಅವಧಿಯ ಪ್ರಮುಖ ಆಕರ್ಷಣೆ ದುರ್ಗಾ ಪೂಜೆ. ವಿಶೇಷವಾಗಿ ಕೋಲ್ಕತ್ತಾದಲ್ಲಿ ವಿವಿಧ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿಸುವ ಭವ್ಯ ಪೆಂಡಾಲ್‌ಗಳು, ಕಲಾತ್ಮಕ ದುರ್ಗಾದೇವಿಯ ಮೂರ್ತಿಗಳು ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳು ಹಬ್ಬಕ್ಕೆ ವಿಶೇಷ ಮೆರುಗು ನೀಡುತ್ತವೆ.
ದುರ್ಗಾ ಪೂಜೆಯ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ದೇವಿಯ ಆರಾಧನೆ, ಧಾಕ್ ಎಂಬ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ವಾದ್ಯದ ನಾದ ಮತ್ತು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳು ಜನರನ್ನು ಸೆಳೆಯುತ್ತವೆ. ಅನೇಕ ಕಡೆಗಳಲ್ಲಿ ಪೆಂಡಾಲ್‌ಗಳನ್ನು ವಿಭಿನ್ನ ಕಲ್ಪನೆಗಳ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ವಿನ್ಯಾಸಗೊಳಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಇದರಿಂದ ಧಾರ್ಮಿಕ ಆಚರಣೆಯ ಜೊತೆಗೆ ಕಲೆಯ ಪ್ರದರ್ಶನಕ್ಕೂ ಅವಕಾಶ ಸಿಗುತ್ತದೆ.
ವಿಜಯದಶಮಿಯಂದು ಸಿಂಧೂರ ಖೇಲಾ ಎಂಬ ಸಂಪ್ರದಾಯವನ್ನು ಕೆಲವು ಸಮುದಾಯಗಳಲ್ಲಿ ಆಚರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಈ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ವಿವಾಹಿತ ಮಹಿಳೆಯರು ದೇವಿಗೆ ಸಿಂಧೂರ ಅರ್ಪಿಸಿ, ಪರಸ್ಪರ ಸಿಂಧೂರ ಹಚ್ಚಿಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ನಂತರ ದುರ್ಗಾದೇವಿಯ ಮೂರ್ತಿಗಳನ್ನು ವಿಸರ್ಜಿಸುವ ಮೂಲಕ ಹಬ್ಬಕ್ಕೆ ವಿದಾಯ ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ.
ತಮಿಳುನಾಡಿನಲ್ಲಿ ಗೊಂಬೆಗಳ ಹಬ್ಬ
ತಮಿಳುನಾಡಿನಲ್ಲಿ ನವರಾತ್ರಿಯ ಪ್ರಮುಖ ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳಲ್ಲಿ ‘ಗೊಲು’ ಅಥವಾ ‘ಬೊಮ್ಮೈ ಗೊಲು’ ಒಂದು. ಮನೆಗಳಲ್ಲಿ ಮೆಟ್ಟಿಲುಗಳಂತೆ ನಿರ್ಮಿಸಿದ ವೇದಿಕೆಗಳ ಮೇಲೆ ವಿವಿಧ ಗೊಂಬೆಗಳು ಮತ್ತು ಪ್ರತಿಮೆಗಳನ್ನು ಅಲಂಕರಿಸಿ ಇಡಲಾಗುತ್ತದೆ. ದೇವತೆಗಳು, ಪೌರಾಣಿಕ ಪಾತ್ರಗಳು, ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಮತ್ತು ದೈನಂದಿನ ಜೀವನದ ದೃಶ್ಯಗಳನ್ನು ಗೊಂಬೆಗಳ ಮೂಲಕ ಪ್ರದರ್ಶಿಸುವುದು ಈ ಆಚರಣೆಯ ವಿಶೇಷತೆ.
ನವರಾತ್ರಿಯ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಸಂಬಂಧಿಕರು ಮತ್ತು ಸ್ನೇಹಿತರು ಪರಸ್ಪರ ಮನೆಗಳಿಗೆ ಭೇಟಿ ನೀಡುತ್ತಾರೆ. ಭಕ್ತಿಗೀತೆಗಳನ್ನು ಹಾಡುವುದು, ಪೂಜೆ ಸಲ್ಲಿಸುವುದು ಮತ್ತು ಅತಿಥಿಗಳಿಗೆ ಪ್ರಸಾದ ನೀಡುವುದು ಸಾಮಾನ್ಯ. ಸುಂಡಲ್ ಎಂಬ ಕಾಳುಗಳಿಂದ ತಯಾರಿಸುವ ಖಾದ್ಯವನ್ನೂ ಹಲವು ಮನೆಗಳಲ್ಲಿ ಹಂಚಲಾಗುತ್ತದೆ.
ಗೊಲು ಸಂಪ್ರದಾಯವು ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಪೌರಾಣಿಕ ಕಥೆಗಳು ಮತ್ತು ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಪರಂಪರೆಯನ್ನು ಪರಿಚಯಿಸುವ ಅವಕಾಶವನ್ನೂ ಒದಗಿಸುತ್ತದೆ. ಪ್ರತಿ ವರ್ಷ ಗೊಂಬೆಗಳನ್ನು ಹೊಸ ರೀತಿಯಲ್ಲಿ ಜೋಡಿಸುವುದು ಈ ಹಬ್ಬದ ಮತ್ತೊಂದು ಆಕರ್ಷಣೆಯಾಗಿದೆ.
ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ಮೈಸೂರು ದಸರಾ ವೈಭವ
ಕರ್ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ನವರಾತ್ರಿ ಮತ್ತು ವಿಜಯದಶಮಿಯ ಆಚರಣೆಗಳಿಗೆ ಮೈಸೂರು ದಸರಾ ವಿಶೇಷ ಗುರುತನ್ನು ನೀಡಿದೆ. ಮೈಸೂರು ಅರಮನೆಯ ಬೆಳಕಿನ ಅಲಂಕಾರ, ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳು, ಸಂಗೀತ ಮತ್ತು ಜನಪದ ಕಲಾಪ್ರದರ್ಶನಗಳು ಹಬ್ಬದ ಪ್ರಮುಖ ಆಕರ್ಷಣೆಗಳಾಗಿವೆ.
ವಿಜಯದಶಮಿಯಂದು ನಡೆಯುವ ಜಂಬೂ ಸವಾರಿ ದಸರಾ ಉತ್ಸವದ ಪ್ರಮುಖ ಭಾಗ. ಅಲಂಕರಿಸಿದ ಆನೆಗಳು, ಕಲಾವಿದರು, ವಾದ್ಯಮೇಳಗಳು ಮತ್ತು ವಿವಿಧ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ತಂಡಗಳು ಮೆರವಣಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಪಾಲ್ಗೊಳ್ಳುತ್ತವೆ. ಈ ಉತ್ಸವವನ್ನು ವೀಕ್ಷಿಸಲು ರಾಜ್ಯದ ವಿವಿಧ ಭಾಗಗಳಿಂದ ಮಾತ್ರವಲ್ಲದೆ ದೇಶದ ಇತರ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಂದಲೂ ಪ್ರವಾಸಿಗರು ಆಗಮಿಸುತ್ತಾರೆ.
ಕರ್ನಾಟಕದ ಹಲವು ಮನೆಗಳಲ್ಲಿ ನವರಾತ್ರಿಯ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಗೊಂಬೆಗಳನ್ನು ಕೂರಿಸುವ ‘ಬೊಂಬೆ ಹಬ್ಬ’ದ ಸಂಪ್ರದಾಯವೂ ಇದೆ. ಮಹಾನವಮಿಯಂದು ಆಯುಧ ಪೂಜೆ ಮಾಡುವ ಪದ್ಧತಿ ಕೂಡ ವ್ಯಾಪಕವಾಗಿದೆ. ವಾಹನಗಳು, ಕೆಲಸದ ಉಪಕರಣಗಳು, ಪುಸ್ತಕಗಳು ಮತ್ತು ಯಂತ್ರಗಳನ್ನು ಸ್ವಚ್ಛಗೊಳಿಸಿ ಪೂಜಿಸುವ ಮೂಲಕ ಕೆಲಸಕ್ಕೆ ನೆರವಾಗುವ ಸಾಧನಗಳ ಬಗ್ಗೆ ಗೌರವ ವ್ಯಕ್ತಪಡಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.
ತೆಲಂಗಾಣದಲ್ಲಿ ಹೂವುಗಳ ಹಬ್ಬ ಬತುಕಮ್ಮ
ತೆಲಂಗಾಣದಲ್ಲಿ ಬತುಕಮ್ಮ ಹಬ್ಬವು ಮಹಿಳೆಯರು ಮತ್ತು ಹೂವುಗಳೊಂದಿಗೆ ನಿಕಟ ಸಂಬಂಧ ಹೊಂದಿದೆ. ವಿವಿಧ ಕಾಲೋಚಿತ ಹೂವುಗಳನ್ನು ಪದರಪದರವಾಗಿ ಜೋಡಿಸಿ ಬಣ್ಣಬಣ್ಣದ ಹೂವಿನ ರಚನೆಗಳನ್ನು ಸಿದ್ಧಪಡಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಮಹಿಳೆಯರು ಮತ್ತು ಯುವತಿಯರು ಅವುಗಳ ಸುತ್ತ ಸೇರಿ ಸಾಂಪ್ರದಾಯಿಕ ಹಾಡುಗಳನ್ನು ಹಾಡುತ್ತಾ ಸಂಭ್ರಮಿಸುತ್ತಾರೆ.
ಬತುಕಮ್ಮವು ಪ್ರಕೃತಿ, ಮಹಿಳಾ ಸಮುದಾಯ ಮತ್ತು ದೇವಿಯ ಆರಾಧನೆಯೊಂದಿಗೆ ಸಂಬಂಧ ಹೊಂದಿದೆ. ಹಬ್ಬದ ಕೊನೆಯ ದಿನ ಹೂವಿನ ರಚನೆಗಳನ್ನು ಮೆರವಣಿಗೆಯಲ್ಲಿ ಕೊಂಡೊಯ್ದು ಜಲಾಶಯಗಳಲ್ಲಿ ವಿಸರ್ಜಿಸುವ ಸಂಪ್ರದಾಯವಿದೆ. ಈ ಆಚರಣೆ ತೆಲಂಗಾಣದ ಪ್ರಾದೇಶಿಕ ಗುರುತಿನ ಪ್ರಮುಖ ಭಾಗವಾಗಿದೆ.
ಉತ್ತರ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ರಾಮಲೀಲೆ ಮತ್ತು ರಾವಣ ದಹನ
ಉತ್ತರ ಭಾರತದ ಹಲವು ರಾಜ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ನವರಾತ್ರಿಯ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ರಾಮಲೀಲೆ ಪ್ರದರ್ಶನಗಳು ನಡೆಯುತ್ತವೆ. ರಾಮಾಯಣದ ಘಟನೆಗಳನ್ನು ನಾಟಕದ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಪ್ರದರ್ಶಿಸುವ ಈ ಸಂಪ್ರದಾಯವು ಹಬ್ಬದ ಪ್ರಮುಖ ಆಕರ್ಷಣೆಯಾಗಿದೆ.
ವಿಜಯದಶಮಿಯಂದು ರಾವಣ, ಮೇಘನಾದ ಮತ್ತು ಕುಂಭಕರ್ಣರ ಪ್ರತಿಕೃತಿಗಳನ್ನು ದಹಿಸುವ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳು ಹಲವೆಡೆ ನಡೆಯುತ್ತವೆ. ಇದು ಒಳಿತಿನ ವಿಜಯ ಮತ್ತು ಕೆಡುಕಿನ ಅಂತ್ಯವನ್ನು ಸಂಕೇತಿಸುತ್ತದೆ. ಅನೇಕ ಕುಟುಂಬಗಳು ನವರಾತ್ರಿಯ ಒಂಬತ್ತು ದಿನಗಳಲ್ಲಿ ಉಪವಾಸ, ದೇವಾಲಯ ಭೇಟಿ ಮತ್ತು ವಿಶೇಷ ಪೂಜೆಗಳನ್ನು ನಡೆಸುತ್ತವೆ. ಅಷ್ಟಮಿಯಂದು ಕನ್ಯಾ ಪೂಜೆ ಮಾಡುವ ಸಂಪ್ರದಾಯವೂ ಕೆಲವು ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಕಂಡುಬರುತ್ತದೆ.
ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರದಲ್ಲಿ ಘಟಸ್ಥಾಪನೆ ಮತ್ತು ದೇವಿಯ ಆರಾಧನೆ
ಮಹಾರಾಷ್ಟ್ರದಲ್ಲಿ ನವರಾತ್ರಿಯ ಆರಂಭದಲ್ಲಿ ಘಟಸ್ಥಾಪನೆ ಮಾಡುವ ಪದ್ಧತಿ ಇದೆ. ಮನೆಗಳಲ್ಲಿ ಅಥವಾ ದೇವಾಲಯಗಳಲ್ಲಿ ಕಲಶವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿ ದೇವಿಯ ಆರಾಧನೆ ನಡೆಸಲಾಗುತ್ತದೆ. ಒಂಬತ್ತು ದಿನಗಳ ಕಾಲ ಪೂಜೆ, ಉಪವಾಸ ಮತ್ತು ಧಾರ್ಮಿಕ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳು ನಡೆಯುತ್ತವೆ.
ಮುಂಬೈನಂತಹ ನಗರಗಳಲ್ಲಿ ಗರ್ಬಾ ಮತ್ತು ದಾಂಡಿಯಾ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮಗಳು ಜನಪ್ರಿಯವಾಗಿವೆ. ವಿಜಯದಶಮಿಯಂದು ಆಪ್ಟಾ ಮರದ ಎಲೆಗಳನ್ನು ಚಿನ್ನದ ಸಂಕೇತವಾಗಿ ಪರಸ್ಪರ ವಿನಿಮಯ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವ ಸಂಪ್ರದಾಯವೂ ಕೆಲವು ಕುಟುಂಬಗಳಲ್ಲಿ ಇದೆ. ಈ ಆಚರಣೆ ಸಮೃದ್ಧಿ ಮತ್ತು ಶುಭದ ಸಂಕೇತವೆಂದು ಪರಿಗಣಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.
ಕೇರಳದಲ್ಲಿ ಜ್ಞಾನಾರಾಧನೆ ಮತ್ತು ವಿದ್ಯಾರಂಭ
ಕೇರಳದಲ್ಲಿ ನವರಾತ್ರಿಯ ಕೊನೆಯ ದಿನಗಳು ಸರಸ್ವತಿ ಪೂಜೆ ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನಾರಾಧನೆಗೆ ಮಹತ್ವ ಪಡೆದಿವೆ. ಪುಸ್ತಕಗಳು, ಸಂಗೀತ ವಾದ್ಯಗಳು ಮತ್ತು ಕಲಿಕೆಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಉಪಕರಣಗಳನ್ನು ಪೂಜಿಸುವ ಪದ್ಧತಿ ಇದೆ. ವಿಜಯದಶಮಿಯಂದು ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಅಕ್ಷರಾಭ್ಯಾಸ ಮಾಡಿಸುವ ‘ವಿದ್ಯಾರಂಭಂ’ ಸಂಪ್ರದಾಯ ವಿಶೇಷವಾಗಿದೆ.
ಈ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಹಿರಿಯರು ಮಕ್ಕಳಿಗೆ ಅಕ್ಕಿ ಅಥವಾ ಮರಳಿನಲ್ಲಿ ಮೊದಲ ಅಕ್ಷರಗಳನ್ನು ಬರೆಯಲು ಮಾರ್ಗದರ್ಶನ ನೀಡುತ್ತಾರೆ. ಶಿಕ್ಷಣ ಮತ್ತು ಜ್ಞಾನಕ್ಕೆ ಗೌರವ ಸಲ್ಲಿಸುವ ಈ ಆಚರಣೆ ಅನೇಕ ಕುಟುಂಬಗಳಲ್ಲಿ ಮಹತ್ವದ ಸ್ಥಾನ ಪಡೆದಿದೆ.
ಒಂದೇ ಹಬ್ಬ, ಹಲವು ಸಂಪ್ರದಾಯಗಳು
ಗುಜರಾತ್‌ನ ಗರ್ಬಾ, ಬಂಗಾಳದ ದುರ್ಗಾ ಪೂಜೆ, ತಮಿಳುನಾಡಿನ ಗೊಲು, ತೆಲಂಗಾಣದ ಬತುಕಮ್ಮ, ಕರ್ನಾಟಕದ ಮೈಸೂರು ದಸರಾ ಮತ್ತು ಉತ್ತರ ಭಾರತದ ರಾಮಲೀಲೆ—ಇವೆಲ್ಲವೂ ನವರಾತ್ರಿ ಕಾಲದ ವಿಭಿನ್ನ ಸಾಂಸ್ಕೃತಿಕ ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿಗಳು.
ಪ್ರದೇಶದಿಂದ ಪ್ರದೇಶಕ್ಕೆ ಆಚರಣೆಗಳು ಬದಲಾಗಿದ್ದರೂ, ಭಕ್ತಿ, ಕುಟುಂಬದ ಒಗ್ಗಟ್ಟು, ಸಮುದಾಯದ ಭಾಗವಹಿಸುವಿಕೆ ಮತ್ತು ಒಳಿತಿನ ವಿಜಯದ ಸಂದೇಶ ಎಲ್ಲೆಡೆ ಸಾಮಾನ್ಯವಾಗಿ ಕಾಣುತ್ತದೆ. ಭಾರತದ ವೈವಿಧ್ಯಮಯ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯ ವಿಶೇಷತೆಯೂ ಇದೇ. ಒಂದೇ ಹಬ್ಬವು ವಿವಿಧ ರಾಜ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ವಿಭಿನ್ನ ರೂಪ ಪಡೆದುಕೊಂಡರೂ, ಜನರನ್ನು ಒಟ್ಟುಗೂಡಿಸುವ ಅದರ ಮೂಲ ಆಶಯ ಉಳಿದಿರುತ್ತದೆ.
