ದೆಹಲಿಯ ಹೃದಯಭಾಗದಲ್ಲಿರುವ ಜಂತರ್ ಮಂತರ್ ಭಾರತದ ಖಗೋಳ ವಿಜ್ಞಾನದ ಇತಿಹಾಸವನ್ನು ಸಾರುವ ಪ್ರಮುಖ ಸ್ಮಾರಕ. 1724ರಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಾಣಗೊಂಡ ಈ ಸ್ಥಳವು ಶತಮಾನಗಳ ಕಾಲ ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಅಧ್ಯಯನದ ಕೇಂದ್ರವಾಗಿತ್ತು. ನಂತರ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಹೋರಾಟಗಳು, ಪ್ರತಿಭಟನೆಗಳು ಮತ್ತು ಉಪವಾಸ ಸತ್ಯಾಗ್ರಹಗಳ ಮೂಲಕ ದೇಶದ ರಾಜಕೀಯ ಹಾಗೂ ಸಾಮಾಜಿಕ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿಯೂ ವಿಶೇಷ ಸ್ಥಾನ ಪಡೆದುಕೊಂಡಿತು. ಆದರೆ 2026ರ ಅಕ್ಟೋಬರ್‌ನಲ್ಲಿ ದೆಹಲಿ ಪೊಲೀಸರು ಜಂತರ್ ಮಂತರ್ ಅನ್ನು ಅಧಿಕೃತ ಪ್ರತಿಭಟನಾ ಸ್ಥಳಗಳ ಪಟ್ಟಿಯಿಂದ ಕೈಬಿಟ್ಟಿರುವುದು ಮತ್ತೆ ಸುದ್ದಿಯಾಗಿದೆ.
1724ರಲ್ಲಿ ಜೈ ಸಿಂಗ್ II ನಿರ್ಮಿಸಿದ ಖಗೋಳ ವೀಕ್ಷಣಾಲಯ
ಜಂತರ್ ಮಂತರ್ ಅನ್ನು ಅಂಬರ್‌ನ ಮಹಾರಾಜ ಸವಾಯಿ ಜೈ ಸಿಂಗ್ II ನಿರ್ಮಿಸಿದರು. ಖಗೋಳಶಾಸ್ತ್ರ ಮತ್ತು ಗಣಿತದಲ್ಲಿ ಆಸಕ್ತಿ ಹೊಂದಿದ್ದ ಅವರು, ಆ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಬಳಕೆಯಲ್ಲಿದ್ದ ಖಗೋಳ ವೀಕ್ಷಣಾ ಸಾಧನಗಳ ಮಿತಿಗಳನ್ನು ನಿವಾರಿಸಿ ಗ್ರಹಗಳು, ಸೂರ್ಯ ಮತ್ತು ನಕ್ಷತ್ರಗಳ ಚಲನೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚು ನಿಖರವಾಗಿ ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡುವ ಉದ್ದೇಶ ಹೊಂದಿದ್ದರು.
ಇದಕ್ಕಾಗಿ ಅವರು ದೆಹಲಿ ಸೇರಿದಂತೆ ಜೈಪುರ, ಉಜ್ಜಯಿನಿ, ಮಥುರಾ ಮತ್ತು ವಾರಾಣಸಿಯಲ್ಲಿ ವೀಕ್ಷಣಾಲಯಗಳನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸುವ ಯೋಜನೆ ಕೈಗೊಂಡರು. ಜಂತರ್ ಮಂತರ್‌ನಲ್ಲಿರುವ ಬೃಹತ್ ಜ್ಯಾಮಿತೀಯ ರಚನೆಗಳನ್ನು ಕಲ್ಲು, ಇಟ್ಟಿಗೆ ಮತ್ತು ಗಾರೆಗಳಿಂದ ನಿರ್ಮಿಸಲಾಗಿದ್ದು, ಆಧುನಿಕ ದೂರದರ್ಶಕಗಳಿಲ್ಲದ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಆಕಾಶಕಾಯಗಳ ಚಲನೆಯನ್ನು ಗಮನಿಸಲು ಇವು ನೆರವಾಗುತ್ತಿದ್ದವು.
ಜಂತರ್ ಮಂತರ್‌ನ ಪ್ರಮುಖ ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ರಚನೆಗಳು
ಜಂತರ್ ಮಂತರ್ ಸಂಕೀರ್ಣದಲ್ಲಿ ಹಲವು ವಿಶಿಷ್ಟ ಖಗೋಳ ಉಪಕರಣಗಳಿವೆ. ಅವುಗಳಲ್ಲಿ ಸಮ್ರಾಟ್ ಯಂತ್ರ, ಜೈ ಪ್ರಕಾಶ್ ಯಂತ್ರ ಮತ್ತು ಮಿಶ್ರ ಯಂತ್ರ ಪ್ರಮುಖವಾಗಿವೆ.
ಸಮ್ರಾಟ್ ಯಂತ್ರದಂತಹ ರಚನೆಗಳು ಸೂರ್ಯನ ನೆರಳಿನ ಆಧಾರದ ಮೇಲೆ ಸಮಯವನ್ನು ಅಂದಾಜಿಸಲು ನೆರವಾಗುತ್ತಿದ್ದವು. ಇತರ ಉಪಕರಣಗಳನ್ನು ಆಕಾಶಕಾಯಗಳ ಸ್ಥಾನ ಮತ್ತು ಚಲನೆಯನ್ನು ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡಲು ಬಳಸಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಈ ಕಟ್ಟಡಗಳ ವಿನ್ಯಾಸವು ಗಣಿತ, ಜ್ಯಾಮಿತಿ ಮತ್ತು ಖಗೋಳಶಾಸ್ತ್ರದ ನಡುವಿನ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ.
ಇಂದು ಜಂತರ್ ಮಂತರ್ ಕೇವಲ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಕಟ್ಟಡವಲ್ಲ. ವಿಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪದ ಬೆಳವಣಿಗೆಯನ್ನು ತಿಳಿಯಲು ಆಸಕ್ತಿ ಹೊಂದಿರುವ ಪ್ರವಾಸಿಗರಿಗೂ ಇದು ಪ್ರಮುಖ ಆಕರ್ಷಣೆಯಾಗಿದೆ.
ವಿಜ್ಞಾನ ಕೇಂದ್ರದಿಂದ ಜನರ ಹೋರಾಟದ ತಾಣದವರೆಗೆ
ಜಂತರ್ ಮಂತರ್‌ನ ಮಹತ್ವ ಕಾಲಕ್ರಮೇಣ ಬದಲಾಗುತ್ತಾ ಬಂದಿದೆ. ದೆಹಲಿಯ ಪ್ರಮುಖ ಆಡಳಿತ ಮತ್ತು ರಾಜಕೀಯ ಕೇಂದ್ರಗಳಿಗೆ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿರುವುದು ಇದರ ಪ್ರತಿಭಟನಾ ತಾಣವಾಗಿ ಬೆಳೆಯಲು ಒಂದು ಪ್ರಮುಖ ಕಾರಣವಾಯಿತು. 1990ರ ದಶಕದಿಂದ ಇಲ್ಲಿ ವಿವಿಧ ಸಂಘಟನೆಗಳು, ಕಾರ್ಮಿಕರು, ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳು, ಸಾಮಾಜಿಕ ಕಾರ್ಯಕರ್ತರು ಮತ್ತು ನಾಗರಿಕರು ತಮ್ಮ ಬೇಡಿಕೆಗಳನ್ನು ಸರ್ಕಾರದ ಗಮನಕ್ಕೆ ತರಲು ಪ್ರತಿಭಟನೆ ನಡೆಸುತ್ತಿದ್ದರು.
2011ರಲ್ಲಿ ಅಣ್ಣಾ ಹಜಾರೆ ನೇತೃತ್ವದಲ್ಲಿ ನಡೆದ ಭ್ರಷ್ಟಾಚಾರ ವಿರೋಧಿ ಚಳವಳಿಯ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ಜಂತರ್ ಮಂತರ್ ದೇಶದಾದ್ಯಂತ ಹೆಚ್ಚಿನ ಗಮನ ಸೆಳೆಯಿತು. ಲೋಕಪಾಲ್ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಸ್ಥಾಪನೆಗೆ ಒತ್ತಾಯಿಸಿ ನಡೆದ ಉಪವಾಸ ಸತ್ಯಾಗ್ರಹಗಳು ಮತ್ತು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಸಭೆಗಳು ಈ ಸ್ಥಳವನ್ನು ಜನಾಂದೋಲನದ ಪ್ರಮುಖ ಸಂಕೇತವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿದವು.
ನಂತರವೂ ರೈತರ ಸಮಸ್ಯೆಗಳು, ಉದ್ಯೋಗ ಸಂಬಂಧಿತ ಬೇಡಿಕೆಗಳು, ಸಾಮಾಜಿಕ ನ್ಯಾಯ, ಮಹಿಳೆಯರ ಸುರಕ್ಷತೆ ಮತ್ತು ವಿವಿಧ ಸಾರ್ವಜನಿಕ ವಿಚಾರಗಳಿಗೆ ಸಂಬಂಧಿಸಿದ ಪ್ರತಿಭಟನೆಗಳು ಇಲ್ಲಿ ನಡೆದಿವೆ. 2023ರಲ್ಲಿ ಕುಸ್ತಿಪಟುಗಳು ನಡೆಸಿದ ಪ್ರತಿಭಟನೆಯೂ ಜಂತರ್ ಮಂತರ್‌ನ ಇತ್ತೀಚಿನ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಗಮನಾರ್ಹ ಘಟನೆಯಾಗಿದೆ.
ಪ್ರತಿಭಟನಾ ಸ್ಥಳದ ಸ್ಥಾನಮಾನ ರದ್ದು
2026ರ ಅಕ್ಟೋಬರ್ 12ರಂದು ಪ್ರಕಟವಾದ ವರದಿಗಳ ಪ್ರಕಾರ, ದೆಹಲಿ ಪೊಲೀಸರು ಜಂತರ್ ಮಂತರ್ ಅನ್ನು ಅಧಿಕೃತ ಪ್ರತಿಭಟನೆ ಮತ್ತು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಪ್ರದರ್ಶನಗಳಿಗಾಗಿ ಗುರುತಿಸಲಾದ ಸ್ಥಳಗಳ ಪಟ್ಟಿಯಿಂದ ಕೈಬಿಟ್ಟಿದ್ದಾರೆ. ದೆಹಲಿ ಪೊಲೀಸ್ ಆಯುಕ್ತ ಅನುರಾಗ್ ಕುಮಾರ್ ಅಕ್ಟೋಬರ್ 11ರಂದು ಈ ಸಂಬಂಧದ ಆದೇಶ ಹೊರಡಿಸಿರುವುದಾಗಿ ವರದಿಯಾಗಿದೆ.
ಕೇಂದ್ರ ಗೃಹ ಸಚಿವಾಲಯ ರಚಿಸಿದ್ದ ಸಮಿತಿಯು ಪ್ರತಿಭಟನೆಗಳಿಗೆ ಸೂಕ್ತ ಪರ್ಯಾಯ ಸ್ಥಳಗಳನ್ನು ಪರಿಶೀಲಿಸಿದ ಬಳಿಕ ಈ ನಿರ್ಧಾರ ಕೈಗೊಳ್ಳಲಾಗಿದೆ ಎಂದು ವರದಿಗಳು ತಿಳಿಸಿವೆ. ಇದರ ಬದಲಿಗೆ ಮಧ್ಯ ದೆಹಲಿಯ ರಾಮಲೀಲಾ ಮೈದಾನ, ಉತ್ತರ ದೆಹಲಿಯ ಬುರುಾರಿ ಮೈದಾನ ಮತ್ತು ಪೂರ್ವ ದೆಹಲಿಯ CBD ಮೈದಾನವನ್ನು ಪ್ರತಿಭಟನೆಗಳಿಗೆ ಪರ್ಯಾಯ ಸ್ಥಳಗಳಾಗಿ ಗುರುತಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಈ ಬದಲಾವಣೆಯಿಂದ ಜಂತರ್ ಮಂತರ್‌ನ ದೀರ್ಘಕಾಲದ ಪ್ರತಿಭಟನಾ ತಾಣದ ಪಾತ್ರಕ್ಕೆ ಆಡಳಿತಾತ್ಮಕವಾಗಿ ಹೊಸ ತಿರುವು ಸಿಕ್ಕಿದೆ. ಆದರೆ ಈ ನಿರ್ಧಾರದಿಂದ ಪ್ರತಿಭಟನೆಗಳ ಮೇಲಿನ ನಿಯಮಗಳು ಹೇಗೆ ಜಾರಿಯಾಗಲಿವೆ ಮತ್ತು ಹೊಸ ಸ್ಥಳಗಳಲ್ಲಿ ಜನರಿಗೆ ಯಾವ ಸೌಲಭ್ಯಗಳು ದೊರೆಯಲಿವೆ ಎಂಬುದು ಮುಂದಿನ ಬೆಳವಣಿಗೆಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ಪಷ್ಟವಾಗಲಿದೆ.
ಪ್ರವಾಸಿಗರಿಗೆ ಇನ್ನೂ ಪ್ರಮುಖ ಆಕರ್ಷಣೆ
ಪ್ರತಿಭಟನಾ ತಾಣದ ಸ್ಥಾನಮಾನ ಬದಲಾಗಿದ್ದರೂ, ಜಂತರ್ ಮಂತರ್‌ನ ಐತಿಹಾಸಿಕ ಮತ್ತು ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಮಹತ್ವ ಕಡಿಮೆಯಾಗಿಲ್ಲ. ದೆಹಲಿಗೆ ಭೇಟಿ ನೀಡುವವರು ಇಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಚೀನ ಖಗೋಳ ಉಪಕರಣಗಳನ್ನು ವೀಕ್ಷಿಸಿ ಭಾರತದ ವಿಜ್ಞಾನ ಪರಂಪರೆಯ ಬಗ್ಗೆ ತಿಳಿದುಕೊಳ್ಳಬಹುದು. ಸಮೀಪದಲ್ಲಿರುವ ಕನ್ನಾಟ್ ಪ್ಲೇಸ್ ಸೇರಿದಂತೆ ಇತರ ಪ್ರಮುಖ ಸ್ಥಳಗಳೊಂದಿಗೆ ಈ ವೀಕ್ಷಣಾಲಯವನ್ನು ಪ್ರವಾಸ ಯೋಜನೆಯಲ್ಲಿ ಸೇರಿಸಿಕೊಳ್ಳಬಹುದು.
ಒಂದು ಕಾಲದಲ್ಲಿ ಆಕಾಶಕಾಯಗಳ ಚಲನೆಯನ್ನು ಅಧ್ಯಯನ ಮಾಡಲು ನಿರ್ಮಿಸಲಾದ ಜಂತರ್ ಮಂತರ್, ನಂತರ ಜನರ ಬೇಡಿಕೆಗಳು ಮತ್ತು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಅಭಿವ್ಯಕ್ತಿಗೆ ವೇದಿಕೆಯಾಯಿತು. ಈಗ ಅಧಿಕೃತ ಪ್ರತಿಭಟನಾ ಸ್ಥಳದ ಸ್ಥಾನಮಾನ ಕಳೆದುಕೊಂಡಿದ್ದರೂ, ಭಾರತದ ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಪರಂಪರೆ ಮತ್ತು ಸಾರ್ವಜನಿಕ ಚಳವಳಿಗಳ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಅದರ ಗುರುತು ಮುಂದುವರಿಯಲಿದೆ.
