ಭಾರತದ ಈಶಾನ್ಯ ರಾಜ್ಯವಾದ ಅಸ್ಸಾಂ ಮತ್ತೊಮ್ಮೆ ಪ್ರಕೃತಿಯ ಭೀಕರ ವಿಕೋಪಕ್ಕೆ ತುತ್ತಾಗಿದೆ. ಕಳೆದ ಕೆಲವು ವಾರಗಳಿಂದ ನಿರಂತರವಾಗಿ ಸುರಿಯುತ್ತಿರುವ ಭಾರಿ ಮಳೆ ಮತ್ತು ಉಕ್ಕಿ ಹರಿಯುತ್ತಿರುವ ಬ್ರಹ್ಮಪುತ್ರ ಹಾಗೂ ಅದರ ಉಪನದಿಗಳಿಂದಾಗಿ ರಾಜ್ಯದ ಬಹುತೇಕ ಭಾಗಗಳು ಜಲಾವೃತಗೊಂಡಿವೆ. ಪ್ರಸ್ತುತ ಲಭ್ಯವಾಗಿರುವ ಅಧಿಕೃತ ಮಾಹಿತಿಯ ಪ್ರಕಾರ, ಅಸ್ಸಾಂನ ಕನಿಷ್ಠ ಏಳು ಜಿಲ್ಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಪ್ರವಾಹ ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಮಿತಿಮೀರಿದ್ದು, ಇದುವರೆಗೆ 74 ಅಮೂಲ್ಯ ಜೀವಗಳು ಬ*ಲಿಯಾಗಿವೆ. ಪ್ರಕೃತಿಯ ಈ ಮುನಿಸಿಗೆ ಸುಮಾರು 3.33 ಲಕ್ಷಕ್ಕೂ ಹೆಚ್ಚು ಜನರು ತಮ್ಮ ಮನೆ-ಮಾರುಗಳನ್ನು ಕಳೆದುಕೊಂಡು ಬೀದಿಗೆ ಬಿದ್ದಿದ್ದಾರೆ. ಜನಜೀವನ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಅಸ್ತವ್ಯಸ್ತಗೊಂಡಿದ್ದು, ಸಂತ್ರಸ್ತರು ಕುಡಿಯುವ ನೀರು, ಆಹಾರ ಮತ್ತು ಸೂರು ಇಲ್ಲದೆ ಪರದಾಡುವಂತಹ ಶೋಚನೀಯ ಸ್ಥಿತಿ ನಿರ್ಮಾಣವಾಗಿದೆ.
ಸರ್ಕಾರದ ತ್ವರಿತ ಸ್ಪಂದನೆ ಮತ್ತು ಆರ್ಥಿಕ ಪರಿಹಾರ ಘೋಷಣೆ
ಈ ಭೀಕರ ದುರಂತದ ಬೆನ್ನಲ್ಲೇ ಎಚ್ಚೆತ್ತುಕೊಂಡಿರುವ ಅಸ್ಸಾಂ ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರ, ಸಂತ್ರಸ್ತರ ನೆರವಿಗೆ ತ್ವರಿತವಾಗಿ ಧಾವಿಸಿದೆ. ಅಸ್ಸಾಂ ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿ ಹಿಮಂತ ಬಿಸ್ವಾ ಶರ್ಮಾ ಅವರು ಪ್ರವಾಹ ಪೀಡಿತ ಪ್ರದೇಶಗಳ ವೈಮಾನಿಕ ಸಮೀಕ್ಷೆ ನಡೆಸಿ, ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯ ಗಂಭೀರತೆಯನ್ನು ಖುದ್ದಾಗಿ ಅವಲೋಕಿಸಿದ್ದಾರೆ. ತದನಂತರ ಮಾಧ್ಯಮಗಳೊಂದಿಗೆ ಮಾತನಾಡಿದ ಅವರು, ಪ್ರವಾಹದಲ್ಲಿ ಸಿಲುಕಿ ಪ್ರಾಣ ಕಳೆದುಕೊಂಡ ದುರ್ದೈವಿಗಳ ಕುಟುಂಬಗಳಿಗೆ ರಾಜ್ಯ ಸರ್ಕಾರದ ವತಿಯಿಂದ ಒಟ್ಟು ₹9 ಲಕ್ಷ ರೂಪಾಯಿಗಳ ಬೃಹತ್ ಆರ್ಥಿಕ ನೆರವನ್ನು ಘೋಷಿಸಿದ್ದಾರೆ.
ಈ ಪರಿಹಾರದ ಮೊತ್ತವನ್ನು ಎರಡು ಹಂತಗಳಲ್ಲಿ ವಿತರಿಸಲಾಗುವುದು ಎಂದು ಸರ್ಕಾರ ಸ್ಪಷ್ಟಪಡಿಸಿದೆ:
ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ವಿಪತ್ತು ಪರಿಹಾರ ನಿಧಿ (NDRF/SDRF): ವಿಪತ್ತು ನಿರ್ವಹಣಾ ನಿಯಮಗಳ ಅಡಿಯಲ್ಲಿ ಮೃತರ ಕುಟುಂಬಗಳಿಗೆ ಸಾಮಾನ್ಯ ಪರಿಹಾರವಾಗಿ ₹4 ಲಕ್ಷ ರೂಪಾಯಿ.
ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿಗಳ ಪರಿಹಾರ ನಿಧಿ (CMRF): ಮೇಲಿನ ಮೊತ್ತದ ಜೊತೆಗೆ, ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿಗಳ ವಿಶೇಷ ಪರಿಹಾರ ನಿಧಿಯಿಂದ ತಲಾ ₹5 ಲಕ್ಷ ರೂಪಾಯಿ ಹೆಚ್ಚುವರಿ ನೆರವು.
ಒಟ್ಟಾರೆಯಾಗಿ ಪ್ರತಿ ಮೃತಪಟ್ಟ ವ್ಯಕ್ತಿಯ ಕುಟುಂಬಕ್ಕೆ ₹9 ಲಕ್ಷ ರೂಪಾಯಿಗಳ ಪರಿಹಾರವು ನೇರವಾಗಿ ಅವರ ಬ್ಯಾಂಕ್ ಖಾತೆಗಳಿಗೆ (Direct Benefit Transfer - DBT) ಜಮೆಯಾಗಲಿದೆ. ಇದು ಸಂಕಷ್ಟದಲ್ಲಿರುವ ಕುಟುಂಬಗಳಿಗೆ ಕತ್ತಲೆಯಲ್ಲಿ ಬೆಳಕಿನ ಕಿರಣದಂತೆ ಒಂದಷ್ಟು ಆರ್ಥಿಕ ಭದ್ರತೆಯನ್ನು ಒದಗಿಸುವ ಆಶಯವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ.
ನಾಪತ್ತೆಯಾದವರ ಕುಟುಂಬಗಳಿಗೂ ಆಶಾಕಿರಣ
ಪ್ರವಾಹದ ನೀರಿನ ರಭಸಕ್ಕೆ ಸಿಲುಕಿ ಹಲವು ಮಂದಿ ಕೊಚ್ಚಿಹೋಗಿದ್ದು, ಅವರ ಸುಳಿವು ಇನ್ನು ಪತ್ತೆಯಾಗಿಲ್ಲ. ದಿನಗಳು ಉರುಳಿದಂತೆ ನಾಪತ್ತೆಯಾದವರ ಕುಟುಂಬಗಳ ಆತಂಕ ಮತ್ತು ಗೋಳು ಹೇಳತೀರದಾಗಿದೆ. ಈ ಸೂಕ್ಷ್ಮತೆಯನ್ನು ಅರಿತ ಮುಖ್ಯಮಂತ್ರಿ ಹಿಮಂತ ಬಿಸ್ವಾ ಶರ್ಮಾ ಅವರು ಮತ್ತೊಂದು ಮಹತ್ವದ ಹಾಗೂ ಮಾನವೀಯ ಘೋಷಣೆ ಮಾಡಿದ್ದಾರೆ. "ಪ್ರವಾಹದಲ್ಲಿ ಸಿಲುಕಿ 30 ದಿನಗಳಿಗಿಂತ ಹೆಚ್ಚು ಕಾಲದಿಂದ ಕಾಣೆಯಾದ ವ್ಯಕ್ತಿಗಳ ಕುಟುಂಬಗಳಿಗೂ ಸರ್ಕಾರ ನೆರವಾಗಲಿದೆ. ಕಾನೂನು ಪ್ರಕ್ರಿಯೆಗಳನ್ನು ಸರಳೀಕರಿಸಿ, ಅಂತಹ ಕುಟುಂಬಗಳಿಗೆ ತಲಾ ₹4 ಲಕ್ಷ ರೂಪಾಯಿಗಳ ಪರಿಹಾರವನ್ನು ವಿತರಿಸಲಾಗುವುದು," ಎಂದು ಅವರು ತಿಳಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಈ ನಿರ್ಧಾರವು, 'ಮೃತದೇಹ ಸಿಕ್ಕಿಲ್ಲ' ಎಂಬ ಕಾರಣಕ್ಕೆ ಕಾನೂನು ತೊಡಕುಗಳಿಂದಾಗಿ ಪರಿಹಾರ ವಂಚಿತರಾಗಬಹುದಾಗಿದ್ದ ಅನೇಕ ಬಡ ಕುಟುಂಬಗಳಿಗೆ ನೆಮ್ಮದಿ ತಂದಿದೆ.
ಸಂಕಷ್ಟದಲ್ಲಿರುವ 3.33 ಲಕ್ಷ ಜನರ ಪರದಾಟ
ರಾಜ್ಯದ ಒಟ್ಟು ಏಳು ಪ್ರಮುಖ ಜಿಲ್ಲೆಗಳು ಪ್ರವಾಹದ ತೀವ್ರ ಹೊಡೆತಕ್ಕೆ ಸಿಲುಕಿ ನಲುಗಿವೆ. ಬ್ರಹ್ಮಪುತ್ರ ನದಿ ಮತ್ತು ಅದರ ಉಪನದಿಗಳು ಅಪಾಯದ ಮಟ್ಟವನ್ನು ಮೀರಿ ಹರಿಯುತ್ತಿರುವುದರಿಂದ ನದಿಪಾತ್ರದ ನೂರಾರು ಹಳ್ಳಿಗಳು ಅಕ್ಷರಶಃ ಜಲಸಮಾಧಿಯಾಗಿವೆ. ಕಣ್ಣು ಹಾಯಿಸಿದಷ್ಟು ದೂರ ಕೇವಲ ಮಣ್ಣು ಮಿಶ್ರಿತ ನೀರೇ ಕಂಗೊಳಿಸುತ್ತಿದೆ. ದಿಢೀರನೆ ಮನೆಗಳಿಗೆ ನೀರು ನುಗ್ಗಿರುವ ಕಾರಣ, ಜನರು ತಮ್ಮ ದೈನಂದಿನ ವಸ್ತುಗಳನ್ನು, ಬೆಲೆಬಾಳುವ ದಾಖಲೆಗಳನ್ನು, ಮತ್ತು ಪ್ರಾಣಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಪ್ರೀತಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಸಾಕುಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು ಅಲ್ಲೇ ಬಿಟ್ಟು ಕೇವಲ ಉಟ್ಟ ಬಟ್ಟೆಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಾಣ ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಎತ್ತರದ ಪ್ರದೇಶಗಳತ್ತ ಓಡಿದ್ದಾರೆ.
ಸರ್ಕಾರದ ಅಂಕಿ-ಅಂಶಗಳ ಪ್ರಕಾರ, ಸುಮಾರು 3.33 ಲಕ್ಷ ಜನರು ಪ್ರತ್ಯಕ್ಷವಾಗಿ ಮತ್ತು ಪರೋಕ್ಷವಾಗಿ ಈ ಪ್ರವಾಹದಿಂದ ಬಾಧಿತರಾಗಿದ್ದಾರೆ. ವಿಪತ್ತು ನಿರ್ವಹಣಾ ಇಲಾಖೆ ಮತ್ತು ವಿವಿಧ ಸರ್ಕಾರೇತರ ಸಂಸ್ಥೆಗಳು (NGOs) ಜಂಟಿಯಾಗಿ ತೆರೆದಿರುವ ನೂರಾರು ತಾತ್ಕಾಲಿಕ ಪರಿಹಾರ ಶಿಬಿರಗಳಲ್ಲಿ ಸಾವಿರಾರು ಮಂದಿ ಆಶ್ರಯ ಪಡೆದಿದ್ದಾರೆ. ಈ ಶಿಬಿರಗಳಲ್ಲಿ ಜನರಿಗೆ ಮೂಲಭೂತ ಅವಶ್ಯಕತೆಗಳಾದ ಬಿಸಿ ಊಟ, ಶುದ್ಧ ಕುಡಿಯುವ ನೀರು, ಸೊಳ್ಳೆ ಪರದೆಗಳು ಮತ್ತು ತುರ್ತು ವೈದ್ಯಕೀಯ ಸೌಲಭ್ಯಗಳನ್ನು ಒದಗಿಸಲು ಆಡಳಿತ ಯಂತ್ರ ಹಗಲಿರುಳು ಶ್ರಮಿಸುತ್ತಿದೆ.
ಕೃಷಿ ಮತ್ತು ಮೂಲಸೌಕರ್ಯ ವಲಯಕ್ಕೆ ಸರಿಪಡಿಸಲಾಗದ ಹಾನಿ
ಅಸ್ಸಾಂನ ಆರ್ಥಿಕತೆಯ ಬಹುಮುಖ್ಯ ಬೆನ್ನೆಲುಬಾಗಿರುವ ಕೃಷಿ ವಲಯವು ಈ ಪ್ರವಾಹದಿಂದ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ನಾಶವಾಗಿದೆ. ರೈತರು ಕಷ್ಟಪಟ್ಟು ಬೆಳೆದಿದ್ದ ಸಾವಿರಾರು ಹೆಕ್ಟೇರ್ ಪ್ರದೇಶದ ಭತ್ತದ ಗದ್ದೆಗಳು, ಸೆಣಬು (Jute) ಬೆಳೆ ಮತ್ತು ಚಹಾ ತೋಟಗಳು (Tea Gardens) ಹತ್ತಾರು ದಿನಗಳಿಂದ ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿ ಕೊಳೆಯುತ್ತಿವೆ. ಇದರಿಂದ ಅನ್ನದಾತನಿಗೆ ಕೋಟ್ಯಂತರ ರೂಪಾಯಿ ನಷ್ಟ ಉಂಟಾಗಿದೆ. ಬೆಳೆ ವಿಮೆ ಮತ್ತು ಸರ್ಕಾರದ ಪರಿಹಾರದ ಮೇಲೆ ಮಾತ್ರವೇ ರೈತರು ಈಗ ಅವಲಂಬಿತರಾಗಬೇಕಾದ ದುಸ್ಥಿತಿ ನಿರ್ಮಾಣವಾಗಿದೆ.
ಮೂಲಸೌಕರ್ಯಗಳಿಗೂ ಅಪಾರ ಪ್ರಮಾಣದ ಹಾನಿಯಾಗಿದೆ. ನೀರಿನ ಪ್ರಬಲ ರಭಸಕ್ಕೆ ಡಾಂಬರು ರಸ್ತೆಗಳು ಕಾಗದದಂತೆ ಹರಿದುಹೋಗಿವೆ. ಹಲವು ದಶಕಗಳ ಹಳೆಯ ಸೇತುವೆಗಳು ಕುಸಿದು ಬಿದ್ದಿವೆ. ನೂರಾರು ವಿದ್ಯುತ್ ಕಂಬಗಳು ಹಾಗೂ ಟ್ರಾನ್ಸ್ಫಾರ್ಮರ್ಗಳು ಉರುಳಿಬಿದ್ದ ಪರಿಣಾಮ ಅಸಂಖ್ಯಾತ ಹಳ್ಳಿಗಳು ಕಳೆದ ಹಲವು ದಿನಗಳಿಂದ ಅಂಧಕಾರದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿವೆ. ಶಾಲಾ-ಕಾಲೇಜು ಕಟ್ಟಡಗಳು ಜಲಾವೃತಗೊಂಡಿರುವುದರಿಂದ, ವಿದ್ಯಾರ್ಥಿಗಳ ಶಿಕ್ಷಣ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ಸಂಪೂರ್ಣವಾಗಿ ಸ್ಥಗಿತಗೊಂಡಿದೆ.
ವನ್ಯಜೀವಿಗಳ ಆರ್ತನಾದ ಮತ್ತು ಕಾಜಿರಂಗದ ದುಸ್ಥಿತಿ
ಅಸ್ಸಾಂ ಪ್ರವಾಹದ ಭೀಕರತೆ ಕೇವಲ ಮನುಷ್ಯರಿಗಷ್ಟೇ ಸೀಮಿತವಾಗಿಲ್ಲ; ಇದು ಮುಗ್ಧ ವನ್ಯಜೀವಿಗಳಿಗೂ ಮಾರಕವಾಗಿ ಪರಿಣಮಿಸಿದೆ. ವಿಶ್ವವಿಖ್ಯಾತ ಹಾಗೂ ಅಸ್ಸಾಂನ ಹೆಮ್ಮೆಯಾಗಿರುವ 'ಕಾಜಿರಂಗ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಉದ್ಯಾನವನ'ದ (Kaziranga National Park) ಬಹುಪಾಲು ಪ್ರದೇಶ ಪ್ರವಾಹದ ನೀರಿನಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದೆ. ಇಲ್ಲಿನ ಪ್ರಮುಖ ಆಕರ್ಷಣೆಯಾದ ಏಕಶೃಂಗಿ ಖಡ್ಗಮೃಗಗಳು (One-horned Rhinoceros), ಆನೆಗಳು, ಕಾಡುಕೋಣಗಳು ಮತ್ತು ಜಿಂಕೆಗಳು ತಮ್ಮ ಪ್ರಾಣ ಉಳಿಸಿಕೊಳ್ಳಲು ಎತ್ತರದ ಪ್ರದೇಶವಾದ ಕಾರ್ಬಿ ಆಂಗ್ಲಾಂಗ್ ಬೆಟ್ಟಗಳತ್ತ (Karbi Anglong Hills) ಗುಳೆ ಹೋಗುತ್ತಿವೆ.
ಈ ವಲಸೆಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಹೆದ್ದಾರಿ ದಾಟುವಾಗ ವೇಗವಾಗಿ ಬರುವ ವಾಹನಗಳಿಗೆ ಸಿಲುಕಿ ಅಥವಾ ದಿಕ್ಕುತಪ್ಪಿ ಪ್ರವಾಹದ ನೀರಿನ ಸೆಳೆತಕ್ಕೆ ಸಿಲುಕಿ ಕೊಚ್ಚಿಹೋಗಿ ಹಲವು ಪ್ರಾಣಿಗಳು ಸಾವನ್ನಪ್ಪಿರುವ ಹೃದಯ ವಿದ್ರಾವಕ ವರದಿಗಳು ಬರುತ್ತಿವೆ. ಪ್ರವಾಹದ ಈ ಸಂಕಷ್ಟದ ಸಮಯವನ್ನು ಬಳಸಿಕೊಂಡು ಕಾಡುಗಳ್ಳರು (Poachers) ಪ್ರಾಣಿಗಳನ್ನು ಬೇಟೆಯಾಡದಂತೆ ತಡೆಯಲು ಅರಣ್ಯ ಇಲಾಖೆ ಸಿಬ್ಬಂದಿ ದೋಣಿಗಳ ಮೂಲಕ ಹಗಲಿರುಳು ಕಾವಲು ಕಾಯುತ್ತಿದ್ದಾರೆ.
ಒಂದು ನಿರಂತರ ಸಮಸ್ಯೆ ಮತ್ತು ಶಾಶ್ವತ ಪರಿಹಾರದ ಆಗ್ರಹ
ಅಸ್ಸಾಂ ರಾಜ್ಯದಲ್ಲಿ ಪ್ರವಾಹ ಎಂಬುದು ಕೇವಲ ಈ ವರ್ಷದ ಸಮಸ್ಯೆಯಲ್ಲ, ಇದು ದಶಕಗಳಿಂದ ಪ್ರತಿ ವರ್ಷವೂ ಮರುಕಳಿಸುವ ಬಗೆಹರಿಯದ ದುರಂತ. ಬ್ರಹ್ಮಪುತ್ರ ನದಿಯ ವಿಶಿಷ್ಟ ಭೌಗೋಳಿಕ ರಚನೆ, ಹಿಮಾಲಯ ಪ್ರದೇಶಗಳಲ್ಲಿ ಮತ್ತು ನೆರೆಯ ಅರುಣಾಚಲ ಪ್ರದೇಶ ಹಾಗೂ ಭೂತಾನ್ನಲ್ಲಿ ಬೀಳುವ ವಿಪರೀತ ಮಳೆಯು ಅಸ್ಸಾಂನ ಈ ದುಸ್ಥಿತಿಗೆ ಪ್ರಮುಖ ಕಾರಣ. ಇದರ ಜೊತೆಗೆ ಅರಣ್ಯ ನಾಶ, ನದಿಪಾತ್ರದ ಒತ್ತುವರಿ ಮತ್ತು ನದಿಯ ಒಡಲಿನಲ್ಲಿ ಶೇಖರವಾಗುತ್ತಿರುವ ಅಪಾರ ಪ್ರಮಾಣದ ಹೂಳು (Siltation) ಪ್ರವಾಹದ ತೀವ್ರತೆಯನ್ನು ಹೆಚ್ಚಿಸುತ್ತಿದೆ. ಸಣ್ಣ ಮಳೆಗೂ ನದಿ ಉಕ್ಕಿ ಹರಿಯುವಂತಾಗಿದೆ.
ಸರ್ಕಾರಗಳು ಪ್ರತಿ ವರ್ಷ ಪ್ರವಾಹ ಬಂದಾಗ ಪರಿಹಾರ ಕಾರ್ಯಗಳಿಗಾಗಿ ಸಾವಿರಾರು ಕೋಟಿ
ರೂಪಾಯಿಗಳನ್ನು ಖರ್ಚು ಮಾಡುತ್ತಿವೆಯಾದರೂ, ಈ ಸಮಸ್ಯೆಗೆ ಒಂದು ಶಾಶ್ವತ ಪರಿಹಾರ (Permanent Solution) ಕಂಡುಕೊಳ್ಳುವಲ್ಲಿ ವಿಫಲವಾಗಿವೆ ಎಂಬುದು ಸ್ಥಳೀಯರ ಆಕ್ರೋಶಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಗಿದೆ. ತಜ್ಞರ ಪ್ರಕಾರ, ಅಸ್ಸಾಂನ ಪ್ರವಾಹ ಸಮಸ್ಯೆಗೆ ಕೇವಲ ತಾತ್ಕಾಲಿಕ ತೇಪೆ ಹಚ್ಚುವ ಕಾರ್ಯಗಳು ಸಾಕಾಗುವುದಿಲ್ಲ.
ಭವಿಷ್ಯದ ಮುನ್ನೆಚ್ಚರಿಕಾ ಕ್ರಮಗಳು:
ಬ್ರಹ್ಮಪುತ್ರ ಮತ್ತು ಅದರ ಉಪನದಿಗಳಲ್ಲಿ ವೈಜ್ಞಾನಿಕವಾಗಿ ಹೂಳೆತ್ತುವ (Dredging) ಕಾರ್ಯ ನಿರಂತರವಾಗಿ ನಡೆಯಬೇಕು.
ನದಿಗಳ ಅಂಚಿನಲ್ಲಿ ಅತ್ಯಾಧುನಿಕ ತಂತ್ರಜ್ಞಾನ ಬಳಸಿ ಗಟ್ಟಿಮುಟ್ಟಾದ ತಡೆಗೋಡೆಗಳನ್ನು (Embankments) ನಿರ್ಮಿಸಬೇಕು.
ಹವಾಮಾನ ಬದಲಾವಣೆಯ (Climate Change) ಪರಿಣಾಮಗಳನ್ನು ಎದುರಿಸಲು ನೆರೆಹೊರೆಯ ರಾಜ್ಯಗಳು ಹಾಗೂ ಭೂತಾನ್ನಂತಹ ನೆರೆಯ ದೇಶಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಮರ್ಪಕ ನೀರು ನಿರ್ವಹಣಾ ಒಪ್ಪಂದಗಳನ್ನು ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಅತ್ಯಗತ್ಯ.
ಪರಿಸರ ನಾಶವನ್ನು ಕಟ್ಟುನಿಟ್ಟಾಗಿ ತಡೆಗಟ್ಟಿ, ನದಿಪಾತ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಬೃಹತ್ ಪ್ರಮಾಣದ ಅರಣ್ಯೀಕರಣಕ್ಕೆ ಒತ್ತು ನೀಡಬೇಕು.
